Warszawska Królikarnia

Królikarnia to klasycystyczny pałac i park, wzniesiony w latach 1782-1786, położony przy ul. Puławskiej 113a na Mokotowie w Warszawie, u szczytu skarpy wiślanej przez Karola Thomatisa hrabiego Valery według projektu Dominika Merliniego. Swą nazwę zawdzięcza czasom saskim, kiedy urządzono tam zwierzyniec i modnym wówczas zwyczajem polowano na króliki. Pałac został zaprojektowany na wzór słynnej renesansowej rezydencji Villa Rotonda koło Vicenzy, autorstwa Andrei Palladio.

 

Za sprawą też hrabiego Thomatisa na terenie Królikarni znalazły się: browar, cegielnia, karczma, młyn i stodoła, a także kuchnia, w której w XIX wieku znajdowała się biblioteka. W roku 1794, podczas insurekcji kościuszkowskiej, rezydował tam Tadeusz Kościuszko. Później, w 1816 roku, Królikarnię nabył Michał Hieronim Radziwiłł, a w 1849 odkupił ją Ksawery Pusłowski – kolekcjoner i miłośnik sztuki. W końcu XIX wieku Królikarnia przeszła na własność hrabiny Marty Krasińskiej.

 

Pałac został następnie zniszczony we wrześniu 1939 roku. W 1944 roku na terenie ogrodu warszawscy powstańcy prowadzili walki z Niemcami. W ich trakcie spłonęła kuchnia wzorowana na grobowcu Cecylii Metelli, zniszczony został taras z grotą i drzewostan. Pałac odbudowano w roku 1964 z funduszów SFOS i Wojska Polskiego i przeznaczono go na siedzibę muzeum rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego. Miały się w nim znaleźć także mieszkanie i pracownia artysty. Odbudowę ukończono jednak dopiero w 1965 roku, w rok po jego śmierci. Mieści się w nim natomiast kolekcja jego prac oraz dokumentacja twórczości profesora i jego uczniów (ogółem prawie 1900 dzieł artystycznych i pamiątek). Pałac i park Królikarnia był od początku swego istnienia żywym ośrodkiem życia kulturalnego i towarzyskiego.

 

Dziś w zabytkowym parku, podobnie jak w całej Królikarni, historia łączy się ze współczesnością. W otoczeniu drzew i krzewów stworzony został Park Rzeźby, w którym prezentowane są wybrane prace z bogatej kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie. W Królikarni odbywają się też liczne czasowe wystawy prezentujące polskich i zagranicznych artystów współczesnych w pokazach indywidualnych i zbiorowych. Przykładem ostatnich ważnych ekspozycji mogą być wystawy: „Georg Baselitz. Grafika z lat 1965-1992”; „Pejzaż semiotyczny. Polska/Austria”; „Pan Picasso i ja. Recepcja twórczości Pabla Picassa w sztuce polskiej XX wieku” czy „Rzeźbiarze-fotografują; Przekształcenia”.

 

Xawery Dunikowski, którego imię nosi muzeum w Królikarni urodził się w Krakowie 24 listopada 1875, a zmarł w Warszawie 26 stycznia 1964 r. Rzeźbiarz pochodził ze zubożałej szlachty. Jego ojciec Mieczysław pracował jako nadkonduktor kolei warszawsko-wiedeńskiej. Swoją edukację rozpoczął w Szkole Technicznej w Warszawie. W 1896 przyjechał do Krakowa, gdzie rozpoczął studia w Szkole Sztuk Pięknych. Nauki pobierał m.in. u znanych rzeźbiarzy: Alfreda Dauna i Konstantego Laszczki.

 

Po studiach wyjechał do Warszawy, aby objąć stanowisko profesora rzeźby w Szkole Sztuk Plastycznych. W 1905 zastrzelił podczas sprzeczki malarza Wacława Pawliszaka. Kolejne lata spędził w Paryżu, gdzie służył w Legii Cudzoziemskiej. W roku 1922 wrócił do Polski, aby objąć katedrę rzeźby na krakowskiej ASP. Do grona uczniów Dunikowskiego zaliczali się m.in.: Jerzy Bandura, Zygmunt Gawlik, Józef Gosławski, Maria Jarema, Jacek Puget oraz Henryk Wiciński.

 

W okresie międzywojennym otrzymał wiele prestiżowych nagród, wykonał setki realizacji, które przyniosły mu międzynarodową sławę. Z dzieł z tego okresu można wymienić postacie czterech ewangelistów na gmachu Seminarium Śląskiego w Krakowie z roku 1927, głowy wawelskie z lat 1925–1927 i pomnik prezydenta Krakowa Józefa Dietla z roku 1936.

 

Okres okupacji spędził w niemieckim obozie koncentracyjnym w Auschwitz, gdzie trafił po aresztowaniu w 1940 r. Uczestniczył w tamtejszym ruchu oporu organizowanym przez Witolda Pileckiego. Po wojnie, w latach 1945–1955, kierował katedrą rzeźby na krakowskiej ASP. W roku 1955 przeniósł się na stałe do Warszawy, a cztery lata później został profesorem i kierownikiem katedry rzeźby w Państwowej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu. Z powojennych realizacji Dunikowskiego należy wymienić Pomnik Czynu Powstańczego na Górze św. Anny. Z obrazów warto wspomnieć Portret córki z 1924 i Autoportret w stroju mandaryna z 1935.

 

W roku 1935 odznaczony został Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury, a w roku 1948, na wniosek ministra kultury i sztuki, za wybitne zasługi w dziedzinie rozwoju sztuki polskiej, odznaczony został przez Prezydenta RP. Jego imieniem nazwano m.in. bulwar we Wrocławiu, ulicę w Gliwicach, Słupsku, Zielonej Górze oraz plac w Olsztynie. Jego imię nosi również Zespół Szkół w Zawierciu.

 

Schodząc z Królikarni na dół Skarpą Warszawską, która jest unikatowym zabytkiem geologicznym w skali miasta, dojdziemy do Parku Arkadia, który od roku 1965 wpisany jest do rejestru zabytków. Właściwie oba te obiekty: skarpa górna, na której znajduje się Królikarnia i skarpa dolna z Parkiem Arkadia, stanowią jakby całość.

 

Park Arkadia to dawna posiadłość Wierzbno. Historia założenia parku na tych terenach sięga roku 1680, kiedy to Stanisław Herakliusz Lubomirski zbudował tam, otoczony ogrodem, pałacyk wg projektu Tylmana z Gameren i nazwał go Arkadią. Od roku 1720 tereny te znajdowały się w rękach króla Augusta II Sasa, który wykupił je ze względu na źródła, które miały zasilać kanały w późniejszych Łazienkach. Pałacyk oraz inne obiekty ogrodowe nie przetrwały do naszych czasów. Dziś po pałacu nie ma śladu. Budynek został zniszczony w czasie II wojny światowej. Park służy natomiast obecnie mieszkańcom stolicy jako miejsce spacerów i wypoczynku. Znajdują się tam: Staw Arkadia, Stawy Pod Królikarnią oraz plac zabaw dla dzieci.

 

 

Teren parku Arkadia został objęty ochroną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Arkadia” na mocy uchwały rady miasta stołecznego Warszawy w roku 2008. Spotkać w nim można dziś liczne gatunki ptaków i drobnych ssaków czy płazy. Park zajmuje powierzchnię 14 ha i obejmuje ochroną cenny kompleks zieleni parkowej o dużych walorach krajobrazowych i przyrodniczych. Powołano go m.in. dla ochrony urozmaiconej rzeźby terenu o walorach widokowych, powiązanego historycznie z sąsiednim zespołem pałacowo-parkowym Królikarnia. „Arkadia” obejmuje fragment skarpy warszawskiej, na terenie której występują naturalne źródła i wysięki, zasilające położone niżej stawy. Teren parku charakteryzuje się wysoką bioróżnorodnością, wyjątkową w zabudowanej części Warszawy. Oprócz zieleni parkowej występują na skarpie i podskarpiu zbiorowiska roślinne powstałe samoistnie. Na skarpie głównymi składnikami drzewostanu są klon zwyczajny, klon jesionolistny i wiąz pospolity. Na podskarpiu rośnie zaś unikatowa, wśród warszawskich parków, olsza czarna. Skarpa na terenie parku Arkadia jest siedliskiem oraz częścią korytarza migracyjnego wielu zwierząt będących pod ścisłą ochroną. Występują tam liczne gatunki ptaków – m.in.: dzięcioł średni i duży, dzięcioł zielony i dzięciołek, puszczyk, rudzik, słowik szary, kowalik, pełzacz leśny, wilga, dzwoniec, grubodziób, czyżyk czy wreszcie jemiołuszka.

 

Tekst i zdjęcia:

Leszek Watróbski

 

Categories: Reportaże

Write a Comment

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*