Szczecinek

Polska mało znana

Nazywany wcześniej po niemiecku Neustettin czy kaszubsku Nowé Szczytno to dziś, według tegorocznych danych GUS z dnia 1 stycznia 2011 roku, miasto liczące 40.211 mieszkańców, położone historycznie na Pomorzu Zachodnim, w północno-zachodniej Polsce, pomiędzy trzema jeziorami: Trzesiecko, Wielimie i Wilczkowo – połączonych rzeką Nizicą. Tam, przez lata, mieszkał słynny polski astronom-amator – z zawodu krawiec Adam Giedrys (1918-1997).

Historia Szczecinka zaczyna się w okresie wczesnego średniowiecza na Wzgórzu Przemysława, zwanym też Wzgórzem Bismarcka, gdzie istniał słowiański gród. Były też dwa inne grodziska „Trzesieka” i „Zamek” położone nad brzegiem jeziora, które uległy zniszczeniu na początku XII wieku, być może w okresie walk Bolesława Krzywoustego o Pomorze.

 

Miasto powstawało na miejscu istniejącej tam wcześniej osady rybackiej Kiecz, położonej u brzegów jeziora Wielimie. Teren ten miał wybitnie obronny charakter, otoczony był ponadto wodami dwóch jezior, rzekami i bagnami. Następnie, w wyniku podziału księstwa zachodniopomorskiego pomiędzy braci, w roku 1367 Szczecinek przypadł wraz z okręgiem Warcisławowi V. Księstwo szczecineckie przetrwało tylko do jego śmierci, tzn. do roku 1390.

 

W okresie wojen polsko-krzyżackich, na zamku w Szczecinku, odbyły się dwa zjazdy: w 1409 i 1423 roku, w których uczestniczyli książęta pomorscy, mistrzowie krzyżaccy, a w drugim: Eryk Pomorski król Danii, Szwecji i Norwegii. W pierwszej połowie XVII wieku na zamku szczecineckim rezydowała księżna Anna Maria, a po niej księżna Jadwiga, która w roku 1640 ufundowała, jedno z pierwszych na Pomorzu Zachodnim, gimnazjów. Koniec XVIII wieku i wiek XIX to okres względnej prosperity.

 

W XVIII wieku Szczecinek otrzymał połączenie z innymi miastami, a w drugiej połowie XIX stał się ważnym węzłem kolejowym, dzięki czemu zaczęła tam wzrastać liczba mieszkańców i szybko rozwijać się przemysł.

 

Szczecinek, w lutym 1807 roku, zajęły w drodze na Moskwę wojska gen. Łubieńskiego. W ciągu następnych kilku lat kwaterowały tam dziesiątki tysięcy żołnierzy. Dopiero przegrana Wielkiej Armii w Rosji i jej odwrót miały w Szczecinku swój finał. W kilku zbiorowych mogiłach pochowano tam ponad 100 żołnierzy zmarłych z zimna i wyczerpania.

 

W czasach hitlerowskich wzniesiono w mieście dwa duże kompleksy koszar i system umocnień Wału Pomorskiego. Stamtąd, we wrześniu 1939 roku, ruszył na Polskę XIX Korpus Armijny gen. H. Guderiana. Miasto zostało wyzwolone przez oddziały 32. Dywizji Kawaleryjskiej Gwardii pod dowództwem generała J. P. Kałużnego, po krótkiej jednodniowej walce. Po zakończeniu II wojny światowej cała ludność Szczecinka przesiedlona została do Niemiec, m.in. w okolice Eutin, a jej miejsce zajęli imigranci zza Buga i z Polski centralnej.

 

Jednym z nich był Adam Giedrys, urodzony w okolicach Wilna – polski astronom-amator, z zawodu krawiec, który ukończył technikum i zdobył tytuł mistrza, a następnie prowadził zakład krawiecki. Później, w czasie II wojny światowej, był łącznikiem AK na okręg wileński o pseudonimie „Bental”. Po wojnie, w roku 1946, zamieszkał w Szczecinku, gdzie 2 lata później został aresztowany za „antykomunistyczną działalność”. Był następnie więziony do roku 1953, kiedy to trafił do szpitala z gruźlicą nerek. Według jego córki, profesor mikrobiologii, Stefanii Giedrys-Kalemba pobyt w szpitalu przyczynił się do jego późniejszego zainteresowania astronomią: tato wspominał, że leżał na łóżku przy oknie i głównie patrzył w niebo albo czytał książki ze szpitalnej biblioteki. Były wśród nich pozycje poświęcone astronomii, która stała się jego pasją. I tak ojciec, jak później żartowaliśmy, zaczął bujać w obłokach.

 

Po powrocie do domu poświęcił się nauce. Skonstruował swoją pierwszą lunetę z soczewek ze zwykłych okularów. Z pomocą władz miasta, życzliwych ludzi i firm w roku 1958 zbudował na dachu kamienicy kopułę obserwacyjną, w której zainstalował samodzielnie skonstruowany teleskop dający powiększenie 1250 razy. Adam Giedrys bywał na zagranicznych kongresach astronautyczno-astronomicznych, prowadził też korespondencję z ośrodkami naukowymi na całym świecie i z astronautami. Jako pierwszy Polak otrzymał z NASA próbkę gruntu księżycowego z misji Apollo 11, która poza wielkimi ośrodkami naukowymi prezentowana była tylko w Szczecinku w roku 1971.

 

Na jego losach został oparty polski film obyczajowy z roku 1983 „Planeta krawiec”. W rolę Adama Giedrysa, który był konsultantem tego filmu, wcielił się Kazimierz Kaczor. W październiku 2009 roku odsłonięto w Szczecinku pomnik Adama Giedrysa, autorstwa Doroty Dziekiewicz-Pilich. Rzeźba naturalnej wielkości przedstawia postać siedzącą z lunetą i książką przy maszynie do szycia. Dziś, przy skrzyżowaniu ulic Kościuszki i Mierosławskiego, znajduje się również rondo jego imienia.

 

Obszar całego Starego Miasta Szczecinka wpisany został do rejestru zabytków. Najbardziej chronione prawem zabytki miasta to dziś: wieża kościelna św. Mikołaja z XVI wieku, jedyna pozostałość po późnogotyckim kościele pw. św. Mikołaja, rozebranym w roku 1909 i należąca obecnie do Muzeum Regionalnego.

 

Drugim obiektem wartym odwiedzenia jest neogotycki kościół pw. Narodzenia NMP, wybudowany w latach 1905-1908. Świątynia posiada część wyposażenia przeniesionego ze starego kościoła św. Mikołaja – m.in. wapienne epitafium Doroty A. Westreglen z roku 1621 – żony starosty szczecineckiego Piotra Somnitza – oraz na galeriach sześć mosiężnych żyrandoli-pająków z pierwszej połowy XVII w.

 

Ciekawe jest ponadto południowe skrzydło Zamku Książąt Pomorskich pochodzące z pierwszej połowy XIV wieku i zbudowane na miejscu wcześniejszego grodziska słowiańskiego oraz cerkiew prawosławna św. Trójcy – dawniej bożnica.

 

Spacerując natomiast po miejskim parku, położonym przy jeziorze Przesiecko, spotykamy licznie występujące tam egzotyczne drzewa: świerk kłujący, sosna wejmutka, daglezja, tuja, jodła kaukaska czy choina kanadyjska, pod urokiem których niemiecki kompozytor Richard Strauss napisał w roku 1934 operę „Daphne”.

 

Miasto jest też zróżnicowane religijnie. Obok 6 parafii rzymskokatolickich istnieją tam wspólnoty: prawosławna i greckokatolicka oraz pięć zborów protestanckich. Jednym z nich jest zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów; drugim – zbór Kościoła Wolnych Chrześcijan; trzecim – Kościół Ewangelicko-Augsburski; czwartym – zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego i piątym – zbór Kościoła Zielonoświątkowego. Miasto posiadało też w swej przeszłości dwie synagogi. Pierwsza została wzniesiona w roku 1828, a następnie w 1881 podpalona przez nieznanych sprawców. Na jej miejscu wzniesiono nową synagogę, którą spotkał podobny los podczas tzw. Nocy Kryształowej w roku 1938.

 

Tekst i zdjęcia:

Leszek Wątróbski

Categories: Reportaże

Write a Comment

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*