Sanok

Sanok znany jest ze wspaniałych zbiorów ikon karpackich, eksponowanych w sanockim skansenie oraz na tamtejszym zamku. Jest też wspaniałą bazą wypadową w pobliskie, mało ciągle jeszcze znane, Bieszczady. Miasto, położone nad Sanem, pośród zalesionych gór, istniało już w XII wieku. Było wówczas grodem obronnym i ważnym ośrodkiem administracyjnym.

Najstarsza pisana wzmianka o Sanoku pochodzi z czasów, kiedy ziemia ta należała do książąt ruskich. Pisano o nim w tzw. Latopisie Hipackim: w roku 1150 król węgierski Gejza II przeszedł góry i wziął gród Sanok w Przemyskiem. Latopis Hipacki jeszcze dwukrotnie informuje nas o Sanoku. W roku 1205 wzmiankuje o odbytym tam spotkaniu króla węgierskiego z ruską księżniczką, a w roku 1231 o udaniu się jednego z książąt ruskich do Sanoka. Miasto otrzymało przywilej lokacyjny na „prawie magdeburskim” w roku 1339, jeszcze za czasów przynależności do Rusi Halickiej. Wydał go książę halicki Jerzy II Trojdenowicz, pochodzący z mazowieckiej linii Piastów. Do Polski Ruś Halicką z Sanokiem przyłączył po roku 1340 król Kazimierz Wielki. On też potwierdził prawa miejskie Sanoka w kwietnia 1366 roku i uczynił z niego stolicę jednostki administracyjnej o nazwie Ziemia Sanocka, która weszła w skład Województwa Ruskiego.

 

W sanockim zamku miał siedzibę urząd grodzki i ziemski, ze starostą na czele. W mieście działały również sądy: grodzki, ziemski i wyższy sąd prawa niemieckiego dla całej Ziemi Sanockiej. W sanockim kościele farnym brał ślub, w roku 1417 – z Elzbietą Granowską – król Władysław Jagiełło. Przy kościele istniała też szkoła parafialna. Uczęszczali do niej synowie mieszczan sanockich i okolicznej szlachty, z których liczni studiowali później na Uniwersytecie Jagiellońskim. Najwybitniejszym z nich był Grzegorz z Sanoka, wybitny humanista.

 

Duże znaczenie dla rozwoju miasta miało wybudowanie w roku 1872 r. linii kolejowej z Chyrowa przez Zagórz i Łupków na Węgry oraz w roku 1884 z Zagórza przez Sanok do Jasła. W okresie pierwszej wojny światowej Sanok został zniszczony. Pierwszego listopada 1918 roku z gmachu Sokoła wyszły pierwsze polskie patrole i nastąpiło przejęcie władzy przez Polaków.

 

9 września 1939 roku miasto zajęły oddziały niemieckie. Do 22 czerwca 1941 Sanok był miastem granicznym ze Związkiem Sowieckim. W sierpniu 1944 roku wkroczyły do Sanoka oddziały radzieckie. Wojna przyniosła miastu spore zniszczenia, szczególnie w przemyśle. Dla Sanoka trwała ona jednak dłużej niż do czasu wyparcia oddziałów niemieckich. Przybrała charakter wojny domowej pomiędzy ukraińskim podziemiem, a oddziałami MO, SB i Wojska Polskiego. Tak było aż do roku 1948. Jej ostatnim dramatycznym akcentem była „Akcja Wisła” przesiedlająca ukraińskojęzyczną ludność sanocczyzny na tzw. ziemie odzyskane.

 

Do najciekawszych obiektów historycznych Sanoka zaliczyć dziś można tamtejszy zamek, a właściwie jego część położoną na wzgórzu (362 m), z trzech stron otoczony stromymi skarpami. Ocalał bowiem tylko jeden, główny budynek (wschodnia część zamku) oraz bardzo stara studnia. Częściowa restauracja i konserwacja zamku nastąpiła w latach 1952-54. Przywrócono mu wtedy dawne okna i usunięto tynk.    Kiedyś na zamku rezydowali starostowie królewscy, którzy z nadania monarchy i w jego imieniu sprawowali tam władzę. Obronny obiekt wzniesiony z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego, na miejscu dawnego XII-wiecznego grodu, był obiektem drewniano-murowanym z murowaną wieżę i drewnianymi budynkami. Dziś zamek pełni funkcje muzeum, w którym eksponowane są ikony karpackie oraz prace, nieżyjącego już dziś, Zdzisława Beksińskiego.

 

Drugim, najczęściej odwiedzanym, obiektem turystycznym w Sanoku, jest skansen budownictwa ludowego, założony w roku 1958, prezentujący kulturę ludową obszaru pogórza oraz wschodnich Karpat: Bieszczady i Beskid Niski. W zakresie zainteresowań sanockiego skansenu znajduje się kultura ludowa, budownictwo mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne czterech grup etnograficznych: Łemków, Bojków, Pogórzan Wschodnich i Zachodnich oraz Dolinian. Pod względem liczby obiektów jest największym skansenem w Polsce. Na szczególną uwagę zasługuje tam stała ekspozycja ikon karpackich i ekspozycja poświęcona historii górnictwa naftowego. Miasto posiada też wiele zabytków sakralnych.

 

Jest również organizatorem wielu ciekawych imprez. W lipcu 2008 roku były to: II Festiwal „Jeden Bóg – wiele kultur” organizowany wspólnie przez katolików, prawosławnych i Żydów oraz jarmark ikon.

 

Tekst i zdjęcia:

Leszek Wątróbski

Categories: Reportaże

Write a Comment

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*