Polska mało znana

Warka – miasto gen. Kazimierza Pułaskiego

 

Warka to jedno z najstarszych miast Mazowsza, położone w powiecie grójeckim, nad rzeką Pilicą. Według danych z sierpnia 2009 liczyło 11.404 mieszkańców. Miasto znane jest w Polsce dzięki miejscowemu browarowi. Tradycje piwowarskie sięgają tam XV wieku. Już wtedy produkowany był w Warce napój alkoholowy na bazie jęczmienia.

 

W roku 1478 miasto otrzymało od księcia mazowieckiego Bolesława V przywilej zastrzegający wyłączność dostaw tamtejszego piwa na swój dwór i sprzedaży w piwnicy warszawskiego ratusza. Kroniki historyczne wskazują, że w XVI wieku na terenie miasta piwowarstwem zajmowało się aż 30 piwowarów. W tym samym czasie, w dużo większej Warszawie, liczba piwowarów wynosiła 38. Na początku XVII wieku, Jędrzej Święcicki, geograf i historyk Mazowsza, pisał, że pomyślność Warki stała przede wszystkim piwem. Z wareckim piwem związana jest legenda. Dotyczy ona nuncjusza papieskiego Aldobrandiniego, późniejszego papieża Klemensa VIII, który przebywając w Polsce bardzo w nim zasmakował. Twierdził, iż było wyborne, szczypiące, z koloru i smaku do wina podobne. Kiedy wrócił do Rzymu i poważnie zachorował, wyszeptał na łożu boleści sancta piva di Polonia… sancta biera di Warka. Obecni przy nim duchowni sądząc, że chodzi o jakąś świętą, zaczęli się modlić: Santa Piva ora pro nobis (Święta Pivo, módl się za nami). Chory, słysząc to, wybuchnął śmiechem. W rezultacie wrzód, z powodu którego cierpiał, pękł i Aldobrandini zaczął zdrowieć.

 

Warka jako miasto pojawiła się po raz pierwszy w przekazach źródłowych w roku 1321. Nazwa miasta nigdy nie została jednoznacznie wyjaśniona. Możemy ją wywodzić od słowa „warować”, czyli funkcji obronno-warownej, którą spełniał wczesnośredniowieczny gród na szczycie skarpy nad Pilicą – albo od słowa „warzyć” (piwo), ponieważ piwowarstwo było jednym z najpopularniejszych i najwcześniej udokumentowanych zajęć miejscowej ludności.

 

Do rozwoju Warki przyczyniło się wiele czynników. Naturalne położenie nad rzeką, żyzne i urodzajne ziemie, dogodne warunki przeprawy przez Pilicę, położenie na szlakach handlowych i komunikacyjnych powodowały dynamiczny rozwój ośrodka. Największy rozkwit Warki przypadł na wiek XV i początek XVI. Miasto stało się prężnym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. W XVI-wiecznej Warce istniało aż siedem świątyń. Fakt ten potwierdzają pamiętnikarze i podróżnicy, a także wizytacje kościelne. Z początkiem XVII wieku miasto zaczęło tracić swoją świetność. Ucierpiało najpierw podczas rokoszu M. Zebrzydowskiego, a następnie podczas bitwy ze Szwedami w roku 1656. Ogromne straty przyniosły także kolejne pożary. Po roku 1795 Warka znalazła się w zaborze pruskim, a następnie od roku 1815 w rosyjskim.

 

W roku 1830 stacjonowała tam bateria rakietników, która przystąpiła do powstania i walczyła pod wodzą gen. Józefa Bema. Powstanie Styczniowe sprowadziło na miasto represje Rosjan za sprzyjanie powstańcom. Ppłk Władysław Kononowicz, dowodząc oddziałem powstańczym, stoczył na tym terenie szereg potyczek z wojskami carskimi. Ujęty wraz ze swoimi towarzyszami broni został następnie rozstrzelany na oczach mieszkańców na b;oniach nad Pilicą.

 

Druga połowa XIX wieku to okres znacznego ożywienia gospodarczego miasta i powstawania zakładów rzemieślniczych. W roku 1891 rozpoczęła tam m.in. swoją działalność Fabryka Okuć Budowlanych Braci Lubert, a browar na Winiarach podtrzymywał tradycje warzenia piwa. Pierwsza, a następnie druga wojna światowa, zrównały Warkę z ziemią. Hitlerowcy zamordowali wielu mieszkańców. Miasto przez długie lata po wyzwoleniu dźwigało się z gruzów.

 

Z Warką związanych jest wiele postaci historycznych. W pobliskiej wsi Ostrołęka mieszkał Jędrzej Święcicki – pisarz, autor opisu Mazowsza z przełomu XVI/XVII w. Tam też urodził się Adam Jarzębski – muzyk, kompozytor i architekt baroku. W Warce urodził się, mieszkał i zmarł Piotr Wysocki – bohater nocy listopadowej. Stąd pochodził również znany lekarz, etnograf i pisarz Władysław Matlakowski. Największą dumą miasta stał się Kazimierz Pułaski – bohater Polski i Stanów Zjednoczonych AP. Od roku 1795 miasto było w zaborze pruskim. W latach 1807-1815 Warka leżała w Księstwie Warszawskim, potem w Królestwie Polskim. W czasie II wojny światowej miasto zostało prawie doszczętnie zniszczone w wyniku działań na przyczółku warecko-magnuszewskim. Nad Warką swój pierwszy lot bojowy odbył pułk lotnictwa myśliwskiego Warszawa stworzony przy armii polskiej na Wschodzie.

 

Miasto posiada liczne zabytki. Do najważniejszych należą: kościół parafialny pw. św. Mikołaja z XIV-XVII; zespół klasztorny franciszkanów z XVII/XVIII wraz z kościołem pw. MB Szkaplerznej; ratusz z pierwszej połowy XIX wieku; a na cmentarzu grób płk Piotra Wysockiego. W dzielnicy Winiary znajduje się ponadto pałac Pułaskich z końca XVII wieku, a w nim Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego z pamiątkami po generale, który brał udział w walkach o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Wokół pałacu znajduje się park i jego pomnik.

 

Dwór w Winiarach, w którym znajduje się dziś Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego powstał około roku 1689 jako siedziba zamożnego magnata Stanisława Antoniego Szczuki, podkanclerzego litewskiego i referendarza koronnego. Pałac wraz z urządzeniem folwarku na Winiarach oraz pałac w Wilanowie zaprojektował znakomity architekt Augustyn Wincenty Locci – inżyniera i artystycznego doradcy króla Jana III Sobieskiego.

 

W XVIII wieku Winiary należały do Józefa Pułaskiego (1704-1769) – ojca gen. Kazimierza Pułaskiego, starosty wareckiego, adwokata, polityka i pierwszego marszałka wojsk konfederackich. Od Pułaskich dobra przeszły na własność rodziny Walewskich, potem Brochowskich, Zaborowskich, Jordanów, Kurtzów, Prozorów, a następnie księcia Włodzimierza Czetwertyńskiego.

 

Po II wojnie światowej, w wyniku realizacji dekretu o reformie rolnej, dwór wraz z parkiem przeszedł na własność Skarbu Państwa. Mieściło się w nim pierwsze w Warce Samorządowe Gimnazjum Ogólnokształcące wraz z internatem i mieszkaniami dla nauczycieli, a następnie Liceum Ogólnokształcące. W latach pięćdziesiątych powstało PTTK-owskie, regionalne muzeum, prezentujące historię Warki i okolic. Zgromadzone zbiory muzealne miały rodowód publiczny, były znaleziskami i darami miejscowej ludności. Prezentowano tu pamiątki historyczne, archeologiczne i etnograficzne.

 

W roku 1961 Rada Ministrów PRL podjęła uchwałę w sprawie odbudowy dworu w Winiarach oraz przystosowania najbliższego otoczenia do celów turystyczno-wypoczynkowych. W styczniu natomiast roku 1967 zostało otwarte historyczno-biograficzne muzeum im. Kazimierza Pułaskiego. Muzeum poświęcone zostało bohaterowi Polski i Stanów Zjednoczonych Kazimierzowi Pułaskiemu, a także polskiej emigracji, ze szczególnym uwzględnieniem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Zgromadzone w nim eksponaty to zakupy własne muzeum oraz depozyty Muzeum Narodowego w Warszawie i Muzeum Wojska Polskiego. Część zgromadzonych zbiorów stanowią dary Polaków mieszkających w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej – m.in. Leokadii i Edwarda Różańskich z Chicago.

 

Ekspozycja stała prezentowana jest w sześciu salach. Pierwsza pokazuje działalność Kazimierza Pułaskiego w Polsce, druga to okres amerykański Bohatera, trzecia poświęcona została Tadeuszowi Kościuszce, a czwarta Julianowi Ursynowi Niemcewiczowi. Sala piąta prezentuje czynny udział Polaków w życiu kulturalnym Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Sala szósta to tzw. Salonik Zielony. Na piętrze znajdują się sale wystaw czasowych i biblioteka.

 

Ekspozycja stała muzeum została urządzona w duchu dawnego polskiego dworu z końca XVIII i początku XIX wieku. Sprawia wrażenie, jakbyśmy poruszali się po wnętrzach domu zamożnego szlachcica z czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zgromadzono w nim zestawy mebli, malarstwo, tkaniny, broń, srebro, porcelanę, a także dokumenty i stare mapy. W malarstwie dominują portrety i sceny batalistyczne.

 

W salach wystaw czasowych prezentowane są ekspozycje poświęcone polskiej emigracji, szczególnie Polakom zasłużonym dla kultury polskiej i amerykańskiej, a także wystawy historyczne, etnograficzne oraz sztuki współczesnej.

 

Od początku swojego istnienia muzeum dokumentuje historię miasta Warki i regionu. Organizuje działalność naukową i wydawniczą. Upowszechnia muzykę i poezję poprzez organizację koncertów, wieczorów poezji i spotkań autorskich. Od roku 1974 organizuje plenery malarskie. Tam także odbywają się lekcje muzealne, spotkania i konkursy plastyczne dla dzieci i młodzieży.

 

Aktualnie na rynku miejskim, obok ratusza, prezentowana jest czasowa wystawa plenerowa pn. Warka – małe miasto z wielką historią, która została otwarta 18 czerwca. Jest to syntetyczna podróż przez dzieje miasta. Organizator ciekawej wystawy chciałby zabrać mieszkańców miasteczka oraz gminy i wszystkich gości na spacer po historii Warki. Wystawę można było oglądać do końca sierpnia br.

 

Obecnie trwa rewitalizacja zespołu pałacowo-parkowego w Warce. Jego przedmiotem są zadania polegające na wykonaniu generalnego remontu i modernizacji pałacu w Warce-Winiarach – siedziby muzeum im. Kazimierza Pułaskiego wraz z nowymi elementami wystroju wnętrza, wybudowaniu Centrum Edukacyjno-Muzealnego przy muzeum wraz z parkingiem, rewitalizacji zabytkowego parku w Winiarach, konserwacji zabytków ruchomych z kolekcji muzeum oraz digitalizacji zbiorów muzeum. Realizacja projektu jest realizowana w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego na lata 2007–2013. Wykorzystanie walorów naturalnych i kulturowych dla rozwoju turystyki i rekreacji współfinansowane jest przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. W lipcu ubiegłego roku starosta grójecki i zarząd województwa mazowieckiego zawarli umowę na dofinansowanie projektu pn. Rewitalizacja zespołu pałacowo-parkowego w Warce. Wsparcie europejskie wynosi ponad 63 %, a powiat grójecki sfinansuje pozostałą część zadania. Koszt całościowy projektu wynosi ponad 14 mln zł. Termin realizacji zadania: pałac i Centrum Edukacyjno-Muzealnego – czerwiec 2012, a park – grudzień 2012.

 

W ramach realizacji projektu zostanie przeprowadzony generalny remont pałacu Pułaskich – siedziby muzeum im. Kazimierza Pułaskiego wraz z przystosowaniem budynku dla osób niepełnosprawnych. Zostanie wymienione pokrycie dachowe na dachówkę ceramiczną oraz instalacje sanitarne i elektryczne.

 

Z pałacu zostaną wyprowadzone funkcje administracyjne, a całość zostanie udostępniona do zwiedzania. Funkcje administracyjno-edukacyjne i usługowe dla zwiedzających ma przejąć nowy budynek nazwany Centrum Edukacyjno-Muzealne, który stanie w miejscu dawnego folwarku, tuż przy bramie wjazdowej na teren parku. Tam zaplanowano powierzchnię na wystawy czasowe, salę konferencyjno-koncertową, salę edukacyjną, pomieszczenia administracji, bibliotekę podręczną, archiwum Polonii Amerykańskiej, archiwum regionalne oraz magazyny muzealiów. Ważnym elementem projektu będzie utworzenie ścieżki edukacyjno-przyrodniczej na terenie dolnego parku wraz z zejściem do rzeki Pilicy. W ramach rewitalizacji zostaną poddane konserwacji zabytki ruchome ze zbiorów muzeum; komplety mebli, tkaniny, obrazy, grafiki, a także najstarsze rękopisy. Na zakończenie inwestycji zaplanowano digitalizację zbiorów, stworzenie wirtualnego muzeum i parku. Dzięki realizacji projektu muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce ma szansę stać się chlubą powiatu grójeckiego i miasta Warki.

 

Kazimierz Pułaski związany był z Warką od młodych lat. Uczęszczał tam do szkoły parafialnej. W 200. rocznicę śmierci odsłonięto tam pomnik Bohatera Dwóch Narodów dłuta Kazimierza Danilewicza. Każdego roku odbywają się u jego stóp uroczystości rocznicowe, na które przybywają przedstawiciele najwyższych władz Polski, ambasady USA, a także mieszkańcy Warki.

 

Warto też zwrócić uwagę na pamiątkowy kamień usytuowany przed romantyczną kolumnadą. Jest to pamiątka ufundowana przez społeczeństwo Warki w 180. rocznicę śmierci Kazimierza Pułaskiego w roku 1959. W części zaś północnej parku górnego znajduje się kapliczka na Trzecie Tysiąclecie przedstawiająca Chrystusa Frasobliwego, autorstwa rzeźbiarza Stefana Lisowskiego. Została wykonana w 150-letnim jesionie, który zniszczyło uderzenie pioruna.

 

Tekst i zdjęcia:

Leszek Wątróbski

Categories: Reportaże

Write a Comment

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*